Av Harald Dag Jølle
Noreg fekk sitt nye kongehus midt i ei polar stordomstid. Fridtjof Nansen, som hadde vore delaktig i å sikre kongeparet til Noreg, hadde gjennomført dristige ekspedisjonar på Grønland og mot Nordpolen.
Og då kong Haakon VII i 1905 steig opp på det Tor Bomann-Larsen har kalla vintertrona, heldt Roald Amundsen på å segle gjennom Nordvestpassasjen. Nokre år seinare kom Amundsen til Sørpolen «og gav det uhyre plataa, som polen ligger paa, navnet Kong Haakon den VII’s plataa».
Kongelege namn i isen
Det er tallause døme på at norske ekspedisjonar har teke dei kongelege namna med ut i isen. Størst er Dronning Mauds land i Antarktis, det norske kravområdet som er sju gonger større en Fastlands-Noreg og har kystar oppkalla etter både kronprins Olav, kronprinsesse Märtha, prins Harald, prinsesse Astrid og prinsesse Ragnhild.
Samstundes har monarkane våre vist stor interesse for den norske polarverksemda. Dei har ynskt ekspedisjonar god tur og teke imot dei ved heimkomsten. Dei har stilt opp ved tallause polarhendingar og merkedagar. Dei har late polarskuter få rojale namn, «Maud» i 1917 og «Kronprins Haakon» i 2018. Og kong Harald gav seglbåtane sine namnet «Fram», etter Nansens legendariske skute.
Kongelege besøk
Dei kongelege har òg reist til norske utpostar ei rekkje gonger. Nokre av turane har vorte legendariske. Som då kong Olav skulle vitje Svalbard til 50-årsjubileet for norsk suverenitet over øygruppa i 1975. Diverre hang tåka lågt, slik at kongen måtte halde talen sin frå cockpiten, medan SAS-flyet sirkla over den nyopna flyplassen i Longyearbyen.
Mange vil vite at dronning Sonja opna den norske heilårsstasjonen i Antarktis i 2005. Dette hugsar vi takka vere kong Haralds vits om at «Troll» var oppkalla etter henne. Sjølv reiste han sørover med Norsk polarinstitutt for å markere at stasjonen vart ti år i 2015. Det er nok likevel turen hans til Bjørnøya i 2025, sitjande på traktortilhengaren, som vil feste seg sterkast i det kollektive minnet vårt.
Polarinteresse
Sjølv opplevde eg kong Haralds polare entusiasme ved eit par høve. I 2005 var han i Tromsø for å opne ei stor utstilling på Tromsø Museum. Eg hugsar interessa hans for temaa me løfta fram: ekspedisjonar, fangst, vitskap – og kva me legg i omgrepet polarnasjon.
I 2011 inviterte kongehuset til festmiddag på Akershus i samband med Nansen–Amundsen-jubileet. Etter middagen fekk eg, som nyleg hadde gjeve ut ein Nansen-biografi, møte kongeparet. Begge var svært opptekne av polarhistorie. Me snakka mellom anna i detalj om Amundsens ekspedisjon til Sørpolen 100 år tidlegare, ei ferd eg skulle reise sørover for å repetere. Då kom det plutseleg frå kong Harald: «Jeg er glad det ikke er meg. Jeg er svært glad det ikke er meg», etterfølgt av hans rungande latter.
Med over grønlandsisen
På det området har vår nye konge teke polarinteressa hakket vidare. Han ynskte nettopp å vere med ut i isen. I 2022 kita me saman over grønlandsisen på ein formidlingsekspedisjon i regi av UiT Noregs arktiske universitet. 1200 kilometer, i nesten 3000 meters høgde, med kulde ned mot 30 minusgrader og vindstyrke opp mot 20 sekundmeter. Den dåverande kronprins Haakon meistra elementa like godt som resten av ekspedisjonsfølgjet. Han var interessert i polarhistorie og nysgjerrig etter å få vite meir om dei fysiske tilhøva på grønlandsisen – som er ein klimajoker i ei varmare framtid.
Eg er overtydd om at denne praktiske erfaringa vil vere ein fordel i kongegjerninga. Han har vore på åstaden. Og han har demonstrert knowhow – for ikkje å seie snowhow. Det gjev polarinteressa hans ein ekstra dimensjon. Det vil også kunne gje han meir autoritet når han møter forskarar, avgjerdstakarar og statsleiarar for å diskutere polare spørsmål og klimautfordringar.
Eg blir ofte spurd om Nansen kunne ha førestilt seg at Haakon VIIs oldebarn skulle kome til å krysse Grønland på ski. Det kunne han nok ikkje. Men eg er overtydd om at han hadde vore nøgd – og at han hadde gledd seg over den langvarige polarinteressa i kongefamilien.
(Denne teksten sto fyrst på trykk i Dag og Tid)